Chu kỳ kinh nguyệt và tâm trạng – PMS và PMDD

Với một tỷ lệ lớn những người có kinh nguyệt, tâm trạng không phải một biến tự do. Nó lên xuống một phần theo lịch trình xấp xỉ hằng tháng, và với một số người lịch trình đó tạo ra vài ngày khó chịu, còn với một nhóm nhỏ hơn nó tạo ra thứ gì đó gây tàn phế. Khác biệt giữa hai điều ấy – thay đổi tiền kinh nguyệt thông thường và rối loạn gọi là PMDD – gần như hoàn toàn xoay quanh một thứ không thể phán đoán từ trí nhớ: thời điểm.

Điều đó khiến đây là một trong những trường hợp sạch sẽ nhất cho việc theo dõi tâm trạng tiến cứu trong cả lĩnh vực. Biểu đồ không phải thứ có thì tốt. Biểu đồ chính là bằng chứng.

PMS và PMDD khác nhau cả về mức độ lẫn về bản chất

Hội chứng tiền kinh nguyệt phổ biến và phần lớn ở mức nhẹ: đầy bụng, cáu kỉnh, căng ngực, tâm trạng chùng xuống trong những ngày trước khi ra máu, và biến mất khi kỳ kinh đến. Phần lớn người có kinh nguyệt nhận ra một phiên bản nào đó của nó.

Rối loạn khó chịu tiền kinh nguyệt là một hạng mục khác – được đưa vào phần chính của DSM-5 năm 2013 sau khi bài tổng quan của Epperson và cộng sự trình bày bằng chứng cho thấy nó đạt ngưỡng của một chẩn đoán riêng biệt.¹ PMDD nghĩa là các triệu chứng tâm trạng rõ rệt – trầm cảm, lo âu, cáu kỉnh, đột ngột dễ khóc, cảm giác bị quá tải – ở pha hoàng thể trước hành kinh, nặng đến mức cản trở công việc hoặc các mối quan hệ, và thuyên giảm một cách đáng tin cậy trong vài ngày sau khi kỳ kinh bắt đầu. Nó ảnh hưởng ước tính 2-5% người có kinh nguyệt. Các triệu chứng chồng lấn với PMS; mức độ nặng và tổn hại chức năng thì không.

Điều khiến PMDD thú vị về mặt sinh học là nó không do hormone bất thường gây ra. Thí nghiệm tinh tế của Schmidt và cộng sự trên NEJM cho thấy phụ nữ có PMDD có nồng độ hormone bình thường – nhưng việc chặn rồi đưa lại chính những hormone bình thường đó lại khởi phát triệu chứng ở họ mà không ở nhóm đối chứng.⁴ Đó là độ nhạy bất thường với thay đổi hormone thông thường, không phải hormone bất thường. Tác nhân thì bình thường; đáp ứng thì không.

Chẩn đoán là một khẳng định về thời điểm

Vì bản thân các triệu chứng – tâm trạng thấp, lo âu, cáu kỉnh – không đặc hiệu, PMDD không thể được chẩn đoán từ một danh sách triệu chứng. Nó được chẩn đoán từ một mẫu hình: triệu chứng tụ lại sau rụng trứng và dịu đi sau hành kinh, được xác nhận bằng chấm điểm hằng ngày qua ít nhất hai chu kỳ liên tiếp. DSM-5 đưa bản ghi tiến cứu vào chính các tiêu chuẩn. Không có mẫu hình bật – tắt được xác nhận thì không có PMDD.

Lý do yêu cầu này ngặt nghèo đến vậy là vì trí nhớ trả lời sai đúng câu hỏi cụ thể này, và sai theo một hướng dự đoán được. Khi các nhà nghiên cứu so sánh điều người ta nhớ về triệu chứng tiền kinh nguyệt của mình với điều họ ghi lại hằng ngày vào lúc đó, các báo cáo hồi cứu thường không được xác nhận. Người ta quy một quãng tồi tệ cho chu kỳ, nhưng khi vẽ ra theo từng ngày thì hóa ra nó kéo dài cả tháng – hoặc bám theo căng thẳng, hoặc theo giấc ngủ, chứ không theo pha. Eisenlohr-Moul và cộng sự xây hệ thống chấm điểm C-PASS chính là để áp các quy tắc nhất quán lên những biểu đồ hằng ngày đó, vì nhìn bằng mắt thường cũng không đáng tin cậy.²

Đây không phải một rào cản hành chính. Một vấn đề tâm trạng chỉ trùng hợp với chu kỳ – một trầm cảm nền, một rối loạn lo âu, một bệnh tuyến giáp – cần cách điều trị khác với một vấn đề do chu kỳ thúc đẩy. Biểu đồ là thứ phân biệt được hai điều ấy, và nhầm lẫn ở đây sẽ đẩy một người tới sự trợ giúp sai.

Thực sự cần theo dõi gì

Công cụ đã được kiểm định là Daily Record of Severity of Problems: một bảng hỏi ngắn hằng ngày chấm điểm các triệu chứng cốt lõi và tác động của chúng lên khả năng hoạt động, được thiết kế để chấm điểm qua các chu kỳ.³ Một công cụ theo dõi tâm trạng thông thường không phải DRSP và không nên tự nhận là vậy. Nhưng tín hiệu chịu lực – các điểm tâm trạng hằng ngày được căn theo ngày chu kỳ – lại đúng là thứ mà một nhật ký tâm trạng hằng ngày nắm bắt.

Trong thực hành, với Colors: ghi tâm trạng hằng ngày như thường lệ, đánh dấu ngày bắt đầu kỳ kinh mỗi chu kỳ, và sau hai chu kỳ thì đọc chuỗi dữ liệu đối chiếu với những ngày đó. Câu hỏi mang tính nhị phân và trực quan – những ngày tối có tụ lại ở nửa sau của chu kỳ và quang đi sau khi ra máu không, hay chúng rải rác? Gắn thẻ triệu chứng nổi bật (cáu kỉnh, lo âu, dễ khóc) thì bác sĩ có được không chỉ thời điểm mà cả kết cấu. Hai tháng như thế là một hiện vật mang tới buổi hẹn tốt hơn hẳn câu "tôi nghĩ tâm trạng mình đi theo chu kỳ", và đó cũng chính là hiện vật mà chẩn đoán được dựng lên từ đó.

Ngay cả khi không có chẩn đoán, biểu đồ vẫn giúp ích

Phần lớn người theo dõi chuyện này sẽ không có PMDD; họ sẽ có một cú chùng gắn với chu kỳ, đáng để hiểu chứ không đáng để chẩn đoán. Biểu đồ vẫn đem lại lợi ích, qua sự lường trước. Một ngày khó khăn được đọc khác đi khi bạn định vị được nó: ngày 25, đây là quãng có thể đoán trước, nó sẽ dịu khi kỳ kinh bắt đầu là một trải nghiệm về cơ bản ít đáng sợ hơn cùng tâm trạng thấp ấy nhưng đến như một điều bí ẩn. Biết một trạng thái gắn với pha chu kỳ và có giới hạn thời gian, tự nó, đã là một can thiệp nhẹ – nó chặn trước kiểu thảm họa hóa vốn coi một ngày thứ Ba tồi tệ là bằng chứng về phần đời còn lại.

Nó cũng làm sắc nét bức tranh tác nhân và yếu tố: pha chu kỳ là một yếu tố chậm, lặp lại, và một khi nó hiện rõ trên biểu đồ, bạn thôi quy tác động của nó cho bất cứ tác nhân cấp tính nào tình cờ rơi vào ngày hôm đó. Cuộc cãi vã bữa tối không phá hỏng cả tuần; nó rơi vào một tuần vốn đã nghiêng sẵn.

Bài viết này không phải lời khuyên y khoa, và riêng PMDD thì điều trị được – với các cách tiếp cận từ thuốc SSRI đến các lựa chọn nội tiết – nên một mẫu hình đã được xác nhận là lý do để đi gặp bác sĩ, mang theo biểu đồ, chứ không phải để tự xoay xở vô thời hạn. Việc theo dõi là thứ khiến buổi khám ấy có ích.

Thử trong Colors

Colors là nhật ký tâm trạng và cảm xúc có phần tái cấu trúc suy nghĩ theo lối CBT – gọi tên điều bạn cảm thấy, đánh dấu chuyện đã xảy ra, và sau vài tuần thì thấy được quy luật của chính mình.

Tài liệu tham khảo

1. Epperson, C. N., Steiner, M., Hartlage, S. A., et al. (2012). Premenstrual dysphoric disorder: Evidence for a new category for DSM-5. American Journal of Psychiatry, 169(5), 465–475. doi:10.1176/appi.ajp.2012.11081302
2. Eisenlohr-Moul, T. A., Girdler, S. S., Schmalenberger, K. M., et al. (2017). Toward the reliable diagnosis of DSM-5 premenstrual dysphoric disorder: The Carolina Premenstrual Assessment Scoring System (C-PASS). American Journal of Psychiatry, 174(1), 51–59. doi:10.1176/appi.ajp.2016.15121510
3. Endicott, J., Nee, J., & Harrison, W. (2006). Daily Record of Severity of Problems (DRSP): Reliability and validity. Archives of Women's Mental Health, 9(1), 41–49. doi:10.1007/s00737-005-0103-y
4. Schmidt, P. J., Nieman, L. K., Danaceau, M. A., Adams, L. F., & Rubinow, D. R. (1998). Differential behavioral effects of gonadal steroids in women with and in those without premenstrual syndrome. New England Journal of Medicine, 338(4), 209–216. doi:10.1056/NEJM199801223380401